Over de rauwheid die een beleving kan hebben en de definitie van een memoires.

Als concepter die zich vooral bezighoud met experience design (beleving), haal ik veel kennis en inspiratie uit onder andere pretparken, films en boeken. Zo las ik vanmorgen weer iets over een boek wat ik eens gelezen heb. En dit keer besloot ik er toch maar eens iets over te schrijven.

Jaren geleden, zapte ik toevallig langs de Oprah Show, waarin het boek “A Million Little Pieces” van James Frey centraal stond. James Frey is een schrijver uit New York, met een verleden vooral gekenmerkt door hevige alcohol en drugs verslaving en verwante criminele activiteiten. 13 jaar nadat hij “wakker shrok” uit een black-out en zich realiseerde dat hij in een vliegtuig zat, onderweg naar een afkickkliniek, schrijft hij een memoires over zijn tijd in die kliniek. Ik heb altijd een grote interesse gehad in psychologie. Ik wil het doen en denken van mensen begrijpen. Een boek dat werd omschreven als “de eerste keer dat een boek je echt het gevoel geeft in de schoenen van een alcohol en drug-addict te staan” greep dan ook meteen mijn aandacht, en ik besloot het te kopen.

Op dat moment (2005) was er van de hele ophef die later ontstond nog geen sprake. Het boek was een memoires van een verslaafde over de tijd dat hij in een afkickkliniek zat. Wel stond ergens vermeld dat bepaalde factoren in het verhaal waren aangepast, aangezien je niet zomaar andermans namen en gebeurtenissen in een ook voor hen heftige periode kunt publiceren. Het leek me niet meer dan logisch.

Ik begon het te lezen en kon het niet meer wegleggen. Nooit eerder had iemand me zo kunnen meesleuren in zijn beleving. Het is zo rauw en zo hevig dat ik mezelf soms bijna afvroeg of ik het lezen ervan wel aankon. En dan te bedenken dat iemand dit echt had meegemaakt…

De eerste hoofdstukken van het boeken lezen vrij lastig. Dit komt door James’ manier van schrijven. Hij wil nog wel eens leestekens weglaten en gedachten opsommen in rijtjes van losse woorden onder elkaar. Toch raak je hier gauw aan gewend en merk je dat deze aparte manier van schrijven juist enorm veel toevoegt aan de hevigheid van je beleving van het verhaal. Sterker nog, ik heb James’ op tv een stukje horen voorlezen uit dit boek en als ik zelf een tijdje hardop uit het boek las, merkte ik dat het klonk als James. Het weglaten van leestekens en opsommen van woorden zorgt voor een rusteloosheid in je stem. Je wordt er wat kortademig van en enigszins verward. Laat dit nou precies de staat zijn waarin James verkeerde in de vertelde periode. Er wordt ook enorm veel gescholden in het boek, iets waar sommigen vast over zullen vallen. Ik daarentegen, vond later een Nederlandse vertaling van het boek en bladerde er een keer door in de winkel, om te kijken of er veel aangepast was. Het viel me meteen op dat ik zo één twee drie geen enkel scheldwoord kon vinden en dat irriteerde me behoorlijk. Het taalgebruik in dit boek is realistisch in de beschreven situatie. Het boek is geschreven in alle rauwheid van de situatie en zou dus nooit verzacht mogen worden door de scheldwoorden eruit te halen. Dit zou een belangrijk deel van de beleving wegnemen.

“A Million Little Pieces” was het eerste boek wat ik las waarvan ik al na de eerste paar hoofdstukken wist dat ik het nog eens vaker zou lezen (iets wat ik nooit deed). Het is een boek wat veel drug-addicts ertoe heeft gezet om toch de stap te nemen om een afkickkliniek binnen te stappen en het gaf velen de mogelijkheid om te leren begrijpen hoe het is om in een dergelijke situatie te verkeren. Het leek alsof iedereen die dit boek las het er over eens was; Het was een geweldig boek wat ook nog eens enorm veel effect had.

Maar natuurlijk zijn er altijd mensen die verder gaan zoeken, en blijkbaar geen genoegen nemen met een notitie over het veranderen van namen en bepaalde situaties, voor de privicy van bepaalde personen. De ene na de andere “onwaarheid” uit het boek kwam opborrelen en zo laaide er een discussie op. Deze kwam tot een hoogtepunt in weer een Oprah Show, waarin Oprah duidelijk woedend was over de leugens die James haar verteld had. Hij had immers altijd beweerd dat het een waargebeurd verhaal was, en nu bleek lang niet alles echt zo gebeurd te zijn. Dat ik zoveel jaren later pas schrijf over een boek wat ik in 2005 las, komt vooral doordat ik vanmorgen las dat Oprah vandaag, in een van haar laatste shows opnieuw James Frey heeft uitgenodigd. Ik mag hopen om haar excuses voor haar gedrag aan te bieden en zo velen met mij, viel mij op. De pagina met de aankondiging stond vol reacties van mensen die Oprah’s aanvaring met James het dieptepunt uit haar carrière noemden. Oprah weet heel goed hoeveel macht zij heeft en dat ze James’ carrière in één klap kapot maakte door zo hevig op zijn “leugens” te reageren. Uitgevers lieten hem één voor één vallen, en zijn boeken gingen van de “nr. 1 bestseller” plank naar een stoffig vergeten hoekje in de winkel. Wat opvalt is overigens dat de mensen die het eens lijken te zijn met Oprah, het boek vaak niet gelezen hebben. Degene die het wel gelezen hebben vinden dat ze overdreef en staan overduidelijk aan James’ kant. Het moge duidelijk zijn aan welke kant ik sta…

Maar wat heb je eraan om te lezen wat al bekend is, zonder er iets aan toe te voegen? Ik heb al meerdere keren mijn mening over het belang van dit boek laten vallen waar het gaat om beleving. Wat dat betreft denk ik dat voor elke concepter, schrijver, filmmaker, etc. goed zou zijn om dit boek eens te lezen, mocht je dit nog niet gedaan hebben. Om redenen die ik eerder al noemde. Ook wanneer je je eens wat meer wil verdiepen in het denken en doen van een verslaafde is het een aanrader. Maar wat ik vooral wil benadrukken, – iets wat telkens over het hoofd lijkt te worden gezien – is de definitie van een memoires.

Een memoires is namelijk niet exact het zelfde als een autobiografie. Beide zijn in de basis natuurlijk waar gebeurd en ook een memoires wordt door de hoofdpersoon zelf geschreven (al hoeft dit niet zo te zijn). Het verschil zit hem in eerste instantie in het feit dat een autobiografie in principe over iemands hele leven gaat, of in ieder geval een groot deel daarvan. Een memoires beslaat meestal slechts een bepaalde periode, waarin iets gebeurde wat de moeite waard is om te vertellen. Overigens heeft het schrijven van een memoires in bepaalde gevallen ook een therapeutische werking. Je schrijft iets van je af, of bekijkt een periode uit je verleden nogmaals om meer inzicht te krijgen. Maar het belangrijkste punt zit eigenlijk al in het woord zelf: memoires, herinnering. Waar een autobiografie meer op opgezochte feiten berust is een memoires een uitgeschreven herinnering van een persoon. En zoals we allemaal weten, vervagen herinneringen over 13 jaar tijd en worden ze beïnvloed door de rest van je leven, de manier waarop je (door wat je hebt meegemaakt) naar dingen kijkt, en zelfs door de mensen om je heen. Is het echt zo vreemd dat je een herinnering die je 13 jaar later opschrijft, niet helemaal volgens waarheid meer neer kunt zetten? Ik beken eerlijk dat ik niet zeker weet of ik dit boek precies in 2005 gelezen heb, maar hoor je dat er altijd bij te zetten dan? Volgens mij doet dat alleen maar afbreuk aan het verhaal. En James wilde niet alleen van zich afschrijven wat hij had meegemaakt, hij wilde een boodschap overbrengen én een goed boek schrijven. James is een goed schrijver, zowel in fictie als non-fictie. Hij weet hoe je een verhaal zo kunt brengen dat je het tot het eind vol spanning blijft lezen. Hij weet hoe je een boodschap overbrengt die effect heeft en blijft hangen. En dat is wat hij gedaan heeft. Zeg nou zelf, als een dergelijk verhaal voor 100% uit feiten bestond, zou je aandacht hoe dan ook ergens verslappen. Verhalen worden opgebouwd volgens een bepaalde lijn, met spanningsbogen op de juiste momenten. Het echte leven houd zich niet aan de gezette tijden waarop de spanning moet toenemen en afbouwen. Het echte leven is geen sprookje, en dat van James Frey zeker niet, hoe veel fictie er ook aan toegevoegd mag zijn.

Wat ik je wil adviseren is het volgende: laat je niet te makkelijk beïnvloeden door het beeld wat over iemand geschept wordt. In het geval van James Frey zou ik zeggen; Als je je door de hele heisa over hem hebt laten tegenhouden om “A Million Little Pieces” te lezen: doe het alsnog, en trek daarna je eigen conclusie.